Đặc trưng của lễ hội "Khúc môn đình" Phú Thọ

Hát Xoan còn được gọi là Khúc môn đình (hát cửa đình), là lối hát thờ thần, tương truyền có từ thời các vua Hùng.

Hát xoan là loại hình dân ca lễ nghi phong tục hát thờ thần, thành hoàng với hình thức nghệ thuật đa yếu tố: có nhạc, hát, múa; thường được biểu diễn vào dịp đầu xuân, khi lễ hội đền Hùng diễn ra, phổ biến ở vùng đất tổ Hùng Vương – Phú Thọ, một tỉnh thuộc vùng trung du Việt Nam. 

• Hạ Long sau 20 năm trở thành di sản thế giới


• Cà Phê Đà Nẵng nhìn từ trên cao


• Trăng mật ở Hội An bạn nên ở đâu?


• Các điểm du lịch ở Mộc Châu

Nói đến hát Xoan Phú Thọ là nhắc tới vùng đất gốc – nơi phát tích hát Xoan. Đó là 4 phường Xoan của 2 xã: Kim Đức, Phượng Lâu thuộc TP. Việt Trì. Ngược dòng lịch sử, mảnh đất Vùng Xoan cổ nằm trong địa bàn nước Văn Lang của các Vua Hùng (STO)

Thời bắc thuộc, vùng này thuộc huyện Gia Ninh, quận Phong Châu. Thời Nhà Trần (thế kỷ XIII-XIV), Kim Đức thuộc huyện Phù Ninh, châu Tam Đới, lộ Đông Đô.

Suốt thời Lê từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX, Kim Đức, Phượng Lâu thuộc huyện Phù Ninh, châu Tam Đới, trấn Sơn Tây. Năm 1931, dưới thời Minh Mạng đổi trở lại tên huyện Phù Khang, huyện Phù Ninh.

Về mặt lịch sử Kim Đức, Phượng Lâu nằm trong mảnh đất Bộ Văn Lang thời các Vua Hùng, là vùng đất đã góp phần tạo dựng nên văn hóa văn minh trong    diễn trình lịch sử của buổi đầu dựng nước.

Từ trước đến nay, hai khái niệm Xoan và Ghẹo thường đi liền với nhau, khiến cho không ít người nhầm lẫn. Thực ra, đây là hai loại hình dân ca đặc trưng của vùng trung du Phú Thọ, có những điểm giống nhau và khác nhau. Cả hai đều nằm trong hệ thống dân ca phong tục, hát có mùa, gắn với đình đám hội làng. Cả Xoan và Ghẹo chỉ được hát ở một số làng xã vùng Đất Tổ và có những bài bản, những ca khúc riêng, cả hai đều giàu tính trữ tình và tính hiện thực, đều phản ánh tâm tư nguyện vọng của nhân dân lao động trong xã hội cũ, chủ yếu là nông dân. Cả hai đều mang tính địa phương truyền thống và độc đáo. Tuy có nhiều điểm giống nhau như vậy nhưng về cơ bản Xoan và Ghẹo không thể coi là một loại hình dân ca như nhau.

Hát Xoan là loại hình dân ca nghi lễ phong tục, là ca hát tế thần ngay Đình làng gắn với lễ tế thành hoàng. Trong khi đó, hát Ghẹo là hát trữ tình giao duyên, đối đáp giữa nam và nữ, giữa các làng kết nghĩa, cũng được tổ chức vào ngày hội làng nhưng không phải là dân ca nghi lễ, không mang yếu tố tín ngưỡng như hát Xoan, không được tổ chức ở Đình và không có những lời hát chúc tụng thần linh. Ngày hội đình đám chỉ là dịp để trai gái làng kết nghĩa, gặp gỡ nhau, trao đổi những tình cảm thắm thiết, về nghệ thuật, hát Ghẹo không có múa và nhạc cụ đệm theo như Xoan.

Hát Xoan không chỉ là ca hát dân gian, là thanh nhạc mà còn là một hình thức nghệ thuật diễn xướng, có hát đi đôi với múa và còn có những yếu tố sân khấu dân gian nữa. Xoan vừa là dân ca, vừa là dân vũ, là hát cửa đình. Xoan chỉ hát trong dịp hội làng vào mùa xuân.

Đã là hát cửa đình thì mỗi phường Xoan đều có một cửa đình quen thuộc của mình. Hát Xoan có một tục lệ đặc trưng là tục “Giữ cửa đình”. Mỗi họ Xoan đều có số đình làng mà họ ấy giữ cửa, đình nào họ ấy cũng như “Đình nào, đám ấy”, các họ khác không được tự do đến hát. Tục giữ cửa đình có ý nghĩa tránh sự tranh chấp và dẫm chân lên nhau giữa các phường Xoan. Các phường Xoan cùng đi với nhau: Họ Phù Đức đi với họ Kim Đức, họ An Thái đi với họ Thét. Cũng có khi cả 4 họ Xoan đi với nhau hát một cửa đình. Trong 2 hay 4 phường cùng đi, phường nào giữ cửa đình vẫn có vinh dự riêng như: Ông trùm được dự lễ, đào Xoan được đi dưới gầm kiệu thánh khi rước, được múa khi tế lễ…

Tục giữ cửa đình đưa tới tục kết nghĩa (còn gọi là nước nghĩa) giữa họ Xoan giữ cửa đình và dân địa phương làng đó. Tình nghĩa ấy rất được coi trọng. Kết nghĩa của Xoan là kết nghĩa giữa họ với làng, khác với hát Ghẹo là kết nghĩa giữa hai hay nhiều làng với nhau, cũng khác với quan họ Bắc Ninh chỉ kết nghĩa hai quan họ. Trong lệ kết nghĩa của Xoan, bao giờ dân địa phương cũng là vai anh, còn họ Xoan là vai em: “Dân là con trưởng, họ là con thứ”. Tục kết nghĩa cấm ngặt gái bên họ và dân kết hôn với nhau, với lẽ rằng dân với họ là anh em, vậy đã là anh em thì tất nhiên không thể lấy nhau được. Điều này tương tự như quan họ (liền anh và liền chị không thể lấy nhau).

Như trên đã nói, nghệ thuật hát Xoan là một hình thức diễn xướng tổng hợp. Xoan không chỉ có hát mà còn có múa, có nhạc cụ gõ đệm để đỡ giọng, giữ nhịp. Hát Xoan là một tổ thành với 3 yếu    tố biểu diễn: Hát, múa và nhạc cụ đệm.

Múa trong hát Xoan chỉ ở mức độ múa minh họa, một hình thức múa mô phỏng các động tác trong đời sống xã hội và thiên nhiên, ví dụ điệu “Xe chỉ, luồn kim”, “Con cò, con cốc”, “Chèo thuyền”, “Đánh cá”… Trong các điệu múa thờ Xoan có những động tác múa cơ bản nhưng hơi khác với múa cơ bản của chèo.

Nhạc khí đệm cho Xoan cũng rất đơn giản: Không có nhạc dây, nhạc hơi mà chỉ có trống con và phách.

Hát Xoan được sáng tác bởi hai lớp người với hai dòng văn chương khác nhau: Lớp nho sĩ (chủ yếu là thầy đồ, học trò, hưu quan) với dòng văn chương bác học và lớp người lao động (chủ yếu là nông dân) với văn học dân gian giản dị. Chính vì vậy, bên cạnh nội dung khẩn cầu, chúc tụng có tính chất nghi lễ, hát Xoan còn mang nội dung hiện thực và tiếng hát tâm hồn của người lao động. Nói cách khác, hát Xoan là tiếng hát trữ tình.

Có thể nói hát Xoan là loại hình dân ca nghi lễ, phong tục được hát ở cửa đình trong dịp hội làng đầu năm, vì vậy còn được gọi là hội Xoan. Được xếp vào hệ thống dân ca phong tục vùng đồng bằng, trung du Bắc bộ, hát Xoan Phú Thọ có nhiều điểm chung với hát Ghẹo và dân ca các vùng khác nhưng lại có những đặc trưng riêng không thể nhầm lẫn góp phần tạo nên bản sắc của quê hương Phú Thọ, bản sắc văn hóa vùng Đất Tổ.

Đặc trưng của lễ hội "Khúc môn đình" Phú Thọ